डॉ. राजेंद्र मुरलीधर सानप
वाढती महागाई देशाच्या आर्थिक विकासाला खीळ घालणारी ठरत आहे. सामान्य माणसाचे जीवन अस्थिर होत असेल तर देशाची प्रगतीही थांबते. त्यामुळे महागाईवर नियंत्रण ठेवणे ही काळाची गरज बनली आहे. आर्थिक स्थैर्य, सामाजिक समतोल आणि सर्वसामान्यांचे सुखी जीवन टिकवून ठेवण्यासाठी महागाईला वेळीच वेसण घालणे अत्यंत आवश्यक आहे.
आजच्या काळात 'महागाई' हा शब्द प्रत्येक घरात चर्चेचा विषय बनला आहे. काही वर्षांपूर्वी ज्या पैशात महिन्याचा घरखर्च भागायचा, त्याच पैशात आता आठवड्याचा खर्च भागवणेही कठीण झाले आहे. बाजारात गेल्यावर भाजीपाल्यापासून धान्यापर्यंत, पेट्रोल-डिझेलपासून गॅस सिलिंडरपर्यंत प्रत्येक वस्तूच्या वाढलेल्या किमती पाहून सामान्य माणसाचे गणित पूर्णपणे बिघडले आहे. महागाई म्हणजे केवळ वस्तूंच्या किमती वाढणे नव्हे, तर पैशाचे मूल्य कमी होणे होय. म्हणजेच, पूर्वी ज्या रकमेत अधिक वस्तू मिळत होत्या, त्याच रकमेत आता कमी वस्तू मिळतात. हीच परिस्थिती आज सर्वसामान्य नागरिक अनुभवत आहे.
भारतात वाढती महागाई ही आता केवळ आर्थिक समस्या राहिलेली नाही, तर ती सामाजिक आणि मानसिक ताण निर्माण करणारी गंभीर समस्या बनली आहे. नोकरदार वर्ग, शेतकरी, मजूर, छोटे व्यावसायिक आणि मध्यमवर्गीय कुटुंब यांना या परिस्थितीचा सर्वाधिक फटका बसत आहे. उत्पन्न मर्यादित आहे, मात्र खर्च दिवसेंदिवस वाढत आहे. त्यामुळे अनेक कुटुंबांचे मासिक बजेट कोलमडले आहे.
महागाई वाढण्यामागे अनेक कारणे आहेत. लोकसंख्या वाढल्यामुळे वस्तूंची मागणी सातत्याने वाढत आहे. मात्र त्या प्रमाणात उत्पादन आणि पुरवठा वाढत नसल्याने बाजारात वस्तूंची टंचाई निर्माण होते आणि किमती वाढतात. याशिवाय पेट्रोल आणि डिझेलच्या दरवाढीचा थेट परिणाम प्रत्येक क्षेत्रावर होत आहे. वाहतूक खर्च वाढल्यामुळे अन्नधान्य, भाजीपाला, फळे आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वाढतात. इंधन महागले की संपूर्ण बाजारव्यवस्थेवर त्याचा परिणाम होतो.
औद्योगिक क्षेत्रातही कच्च्या मालाच्या किमती वाढल्यामुळे उत्पादन खर्च वाढतो. परिणामी तयार वस्तू अधिक महाग दराने विकल्या जातात. अनेक व्यापारी आणि साठेबाज कृत्रिम टंचाई निर्माण करून वस्तूंचे दर वाढवतात. बाजारात वस्तू कमी असल्याचे चित्र उभे केले जाते आणि सामान्य ग्राहकांना अधिक पैसे मोजावे लागतात. काळा बाजार आणि साठेबाजी ही देखील महागाई वाढवणारी गंभीर कारणे आहेत. महागाईचा सर्वात मोठा परिणाम सामान्य माणसाच्या दैनंदिन जीवनावर होत आहे. आज गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांना दोन वेळचे अन्न, मुलांचे शिक्षण, आरोग्याचा खर्च आणि घरभाडे भागवणे कठीण झाले आहे. पूर्वी काही प्रमाणात बचत करणाऱ्या कुटुंबांची बचत आता संपुष्टात येत आहे. वाढत्या खर्चामुळे अनेकांना कर्ज काढण्याची वेळ येत आहे. आर्थिक अस्थिरतेमुळे कुटुंबात मानसिक तणाव वाढत आहे. अनेक घरांमध्ये छोट्या-छोट्या कारणांवरून वाद निर्माण होत आहेत.
महागाईचा परिणाम केवळ आर्थिक नाही, तर सामाजिक जीवनावरही होत आहे. गरीब माणूस आणखी गरीब होत चालला आहे, तर श्रीमंत वर्गावर त्याचा परिणाम तुलनेने कमी जाणवतो. त्यामुळे समाजात आर्थिक विषमता वाढत आहे. गरिबांच्या जीवनमानात घसरण होत असताना श्रीमंतांचे उत्पन्न आणि संपत्ती वाढत असल्याचे चित्र दिसून येते. त्यामुळे महागाईला गरीब विरोधी समस्या असेही म्हटले जाते. आज शिक्षण आणि आरोग्य या मूलभूत गरजाही सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर जात आहेत. खासगी शाळांची फी, औषधांचे दर, हॉस्पिटलचा खर्च सातत्याने वाढत आहे. ग्रामीण भागात मजुरी वाढलेली नाही, पण बाजारभाव प्रचंड वाढले आहेत. त्यामुळे सर्वसामान्य नागरिक अक्षरशः हवालदिल झाला आहे.
महागाई ही मागणी आणि पुरवठा यांच्या चक्राशी निगडित असते. लोकांकडे पैसा जास्त असेल तर वस्तूंची मागणी वाढते. परंतु त्या प्रमाणात पुरवठा नसेल तर किमती वाढतात. अनेक वेळा नैसर्गिक आपत्ती, जागतिक आर्थिक परिस्थिती, युद्धजन्य वातावरण किंवा इंधन संकटामुळेही महागाई वाढते. कोरोना काळानंतर जगभरात निर्माण झालेल्या आर्थिक अस्थिरतेचा परिणाम भारतावरही झाला आणि त्यानंतर महागाईने अधिक वेग घेतला. महागाई आटोक्यात आणण्यासाठी सरकारने ठोस उपाययोजना करणे गरजेचे आहे. कृषी आणि औद्योगिक उत्पादन वाढवून वस्तूंचा पुरवठा सुरळीत ठेवणे आवश्यक आहे. साठेबाजी आणि काळा बाजार करणाऱ्यांवर कठोर कारवाई झाली पाहिजे. जीवनावश्यक वस्तूंवर सरकारने सबसिडी देऊन सामान्य नागरिकांना दिलासा देणे गरजेचे आहे. पेट्रोलियम पदार्थांवरील कर कमी केल्यास वाहतूक खर्च कमी होऊन महागाई नियंत्रणात येण्यास मदत होऊ शकते. यासोबतच नागरिकांनीही खर्चाचे योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे. अनावश्यक खर्च टाळणे, बचतीची सवय लावणे आणि स्थानिक उत्पादनांना प्राधान्य देणे यामुळे काही प्रमाणात परिस्थिती सुधारू शकते. मात्र केवळ नागरिकांच्या प्रयत्नांनी ही समस्या सुटणार नाही. यासाठी सरकार, प्रशासन आणि समाज या तिन्ही घटकांनी एकत्रितपणे प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.
वाढती महागाई देशाच्या आर्थिक विकासाला खीळ घालणारी ठरत आहे. सामान्य माणसाचे जीवन अस्थिर होत असेल तर देशाची प्रगतीही थांबते. त्यामुळे महागाईवर नियंत्रण ठेवणे ही काळाची गरज बनली आहे. आर्थिक स्थैर्य, सामाजिक समतोल आणि सर्वसामान्यांचे सुखी जीवन टिकवून ठेवण्यासाठी महागाईला वेळीच वेसण घालणे अत्यंत आवश्यक आहे.
डॉ. राजेंद्र मुरलीधर सानप, सदस्य - महाराष्ट्र राज्य ग्रंथालय संघ इंद्रप्रस्थ कॉलनी, नगर रोड, बीड मो. नं. ९४२००१९५९७