सेंट सेवियर्स कब्रस्तानातील हजारांहून अधिक कबरींमधून चार-पाच वर्षांच्या चिकाटीच्या शोधानंतर अमेरिकन शिक्षिकेच्या कबरीचा थांगपत्ता; स्त्रीशिक्षणाच्या इतिहासाला नवी दिशा देणारा शोध

     अहिल्यानगर विशेष वृत्त - अहिल्यानगर — महाराष्ट्राच्या स्त्रीशिक्षणाच्या इतिहासात ज्यांचे नाव फारसे चर्चेत आले नाही, पण ज्यांचा संबंध महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या शैक्षणिक चळवळीशी जोडला जातो, त्या अमेरिकन शिक्षिका सिंथिया फरार यांच्या कबरीचा अखेर शोध लागला आहे. इतिहास अभ्यासक आसिफ खान दुलेखान, अभिजीत वाघ आणि भैरवनाथ वाळके यांनी सुमारे चार-पाच वर्षे अथक प्रयत्न केल्यानंतर या शोधमोहिमेला यश आले असून, महाराष्ट्रातील स्त्रीशिक्षणाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा दुवा पुन्हा चर्चेत आला आहे.

विशेष म्हणजे हा शोध महात्मा जोतिबा फुले यांच्या द्विशताब्दी जयंती वर्षाच्या चालू कालखंडात लागला आहे. योगायोगाने, सिंथिया फरार भारतात आल्या तेच १८२७ हे वर्ष फुले यांच्या जन्माचेही आहे. ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, ज्यांनी या महान समाजसुधारकाला स्त्रीशिक्षणाच्या कार्याची प्रेरणा दिली आणि सावित्रीबाई फुले यांना अध्यापनाचे प्रशिक्षण दिले, त्या फरारबाईंची समाधी नगर येथे अखेर सापडली आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कोणाची कबर? अमेरिकन मिशनरी आणि स्त्रीशिक्षणाच्या पुरस्कर्त्या सिंथिया फरार
• कुठे सापडली? अहिल्यानगरमधील दमडी मशीद परिसरात, बुऱ्हाणनगर रस्त्यालगतच्या सेंट सेवियर्स कब्रस्तानात
• कोणी शोधली? इतिहास अभ्यासक आसिफ खान दुलेखान, अभिजीत वाघ आणि बहिरीनाथ वाकळे
• किती काळ लागला? सुमारे चार-पाच वर्षे
• शिलालेख: कबरीवर इंग्रजीत ‘MISS CYNTHA FARRAR’ असे नाव दिसते
• पुढची पायरी: शिलालेख आणि कबरीच्या ऐतिहासिक ओळखीची अधिकृत पडताळणी

कोण होत्या सिंथिया फरार?

     सिंथिया फरार या अमेरिकन मिशनरी होत्या आणि त्याचबरोबर स्त्रीशिक्षणाच्या खंद्या पुरस्कर्त्याही. त्या १८२७ मध्ये भारतात आल्या आणि पुढे अहमदनगरमध्ये मुलींच्या शिक्षणासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण कार्य केले. तो काळ असा होता की मुलींना शिकवण्याला समाजातून जोरदार विरोध होत होता. तरीही त्या मागे हटल्या नाहीत; मुलींसाठी शाळा सुरू करणे आणि शिक्षणाचा प्रसार करणे या ध्येयाने त्यांनी प्रयत्न सुरू ठेवले.

     त्यांच्या कार्याचे तीन पैलू विशेष उल्लेखनीय मानले जातात:

• महिलांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणणे
• स्थानिक भाषेतील शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे
• स्त्रीशिक्षणाबाबत समाजात जागृती निर्माण करणे

     या प्रयत्नांमुळे महाराष्ट्रातील स्त्रीशिक्षणाच्या चळवळीला प्रारंभिक काळात मोठे बळ मिळाले, असे मानले जाते.

त्या काळाची पार्श्वभूमी

     एकोणिसाव्या शतकात मुलींना शाळेत पाठवणे ही अनेक कुटुंबांच्या दृष्टीने स्वीकारार्ह गोष्ट नव्हती. मुलींनी शिकले तर परंपरांना धक्का बसेल, अशी भावना समाजात होती. अशा वातावरणात मुलींसाठी शाळा सुरू करणे आणि ती चालवणे हे केवळ शैक्षणिक नव्हे, तर सामाजिक धैर्याचेही काम होते. सिंथिया फरार यांनी हे धैर्य दाखवले, म्हणूनच त्यांचे नाव स्त्रीशिक्षणाच्या प्रवासातील आरंभीच्या शिलेदारांमध्ये घेतले जाते.

फुले दाम्पत्याशी असलेला ऐतिहासिक धागा

     ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये असा उल्लेख आढळतो की १८४८ मध्ये महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी सिंथिया फरार यांच्या मुलींच्या शाळेला भेट दिली होती. तेथील शैक्षणिक कार्यातून प्रेरणा घेऊन फुले यांनी पुण्यात मुलींच्या शिक्षणासाठीच्या प्रयत्नांना अधिक गती दिली.

     सावित्रीबाई फुले यांचे नातेही याच संस्थेशी जोडले जाते. संदर्भांनुसार, सावित्रीबाईंनी अहमदनगरमधील सिंथिया फरार यांच्या संस्थेत शिक्षक प्रशिक्षण घेतले होते आणि त्यानंतर पुण्यातील नॉर्मल स्कूलमध्येही प्रशिक्षण घेतले. म्हणजेच, सावित्रीबाईंच्या अध्यापनाच्या प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा अहमदनगरमधील या संस्थेतून गेला होता. या दृष्टीने पाहिले तर पुण्यातील फुले दाम्पत्याचे कार्य आणि अहमदनगरमधील फरारबाईंचे कार्य हे एकमेकांना पूरक ठरलेले दोन प्रवाह असल्याचे चित्र समोर येते.

कब्रस्तानात एक कबर शोधण्याचे आव्हान

     ही कबर अहिल्यानगरमधील दमडी मशीद परिसरातील बुऱ्हाणनगर रस्त्यालगत असलेल्या सेंट सेवियर्स कब्रस्तानात आढळली. या कब्रस्तानात एक हजारांहून अधिक कबरी आहेत. इतक्या मोठ्या संख्येतून एखादी विशिष्ट कबर शोधणे म्हणजे गवताच्या गंजीत सुई शोधण्यासारखेच आव्हान होते; ते केवळ शारीरिक श्रमाचे नव्हे, तर संयमाची परीक्षा पाहणारेही होते.

     यापूर्वी इतिहास अभ्यासक कमील पारेख यांनीही ही कबर शोधण्याचा प्रयत्न केला होता; मात्र त्यांना यश आले नव्हते. अखेर आसिफ खान दुलेखान, अभिजीत वाघ आणि भैरवनाथ वाळके यांनी सातत्य, संयम आणि चिकाटी दाखवत चार-पाच वर्षे हा शोध सुरू ठेवला आणि त्यांच्या प्रयत्नांतून कबरीचे स्थान शोधण्यात यश आले.

शिलालेख आणि पडताळणीचा टप्पा

     कबरीवरील इंग्रजी शिलालेखावर ‘MISS CYNTHA FARRAR’ असे नाव दिसते. मात्र, या शिलालेखाची आणि कबरीच्या ऐतिहासिक ओळखीची अधिकृत पडताळणी होणे अद्याप आवश्यक आहे. सिंथिया फरार यांचे २५ जानेवारी १८६२ रोजी अहमदनगर येथे निधन झाले. म्हणजेच, त्यांच्या निधनानंतर दीडशेहून अधिक वर्षांनी त्यांच्या अंतिम विश्रांतिस्थळाचा शोध लागला आहे.

     मुलींच्या शिक्षणासाठी त्यांनी केलेले कार्य भारतीय स्त्रीशिक्षणाच्या इतिहासात महत्त्वाचे मानले जाते. तरीही त्यांच्या योगदानाची माहिती सर्वसामान्यांपर्यंत पुरेशा प्रमाणात पोहोचलेली नाही. हा शोध त्यांच्या कार्याचा सखोल अभ्यास करण्याची नवी संधी घेऊन आला आहे.

या शोधाचे महत्त्व काय?

• इतिहासाला मूर्त स्वरूप: आतापर्यंत केवळ ऐतिहासिक संदर्भांत आढळणाऱ्या एका नावाशी आता प्रत्यक्ष स्थळ जोडले जाण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
• नव्याने अभ्यासाची संधी: फुले दाम्पत्याच्या शैक्षणिक चळवळीचा अभ्यास करताना अहमदनगरमधील प्रेरणास्रोतांकडे नव्याने पाहता येईल.
• नव्या पिढीसाठी प्रेरणा: विरोधाला न जुमानता मुलींसाठी शाळा चालवणाऱ्या शिक्षिकेची कहाणी विद्यार्थी आणि शिक्षकांपर्यंत पोहोचवता येईल.
• ओळख पक्की झाल्यास: कबर सिंथिया फरार यांचीच असल्याचे अधिकृतपणे सिद्ध झाल्यास या स्थळाला ऐतिहासिक वारशाचे स्वरूप प्राप्त होऊ शकते.
• स्थानिक इतिहासाचा सन्मान: शहराच्या इतिहासातील विस्मृतीत गेलेले एक पान जनमानसासमोर येईल.

पुढे काय? जतन आणि संवर्धनाची जबाबदारी

या शोधाचे रूपांतर आता ठोस कृतीत होणे गरजेचे आहे. त्यासाठी प्रशासन, पुरातत्त्व विभाग आणि इतिहास संशोधकांनी पुढाकार घेण्याची गरज आहे. अपेक्षित कामे अशी:

• कबरीवरील संपूर्ण शिलालेखाचे दस्तऐवजीकरण करणे
• ऐतिहासिक कागदपत्रांची पडताळणी करणे
• या ऐतिहासिक स्थळाचे संवर्धन करणे

याशिवाय जतनाच्या दिशेने पुढील गोष्टींचाही विचार करता येईल:

• कबरीजवळ माहिती फलक लावून तिची ओळख सर्वांसमोर आणणे
• शाळा-महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी या स्थळाची अभ्यास भेट आयोजित करणे
• सिंथिया फरार यांच्या कार्याविषयी स्थानिक पातळीवर व्याख्याने, प्रदर्शने किंवा माहितीपट तयार करणे

     या वारशाचे जतन करून तो भावी पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. इतिहासाच्या पानांत हरवलेल्या एका शिक्षिकेचे नाव पुन्हा समोर आले आहे; आता तिला योग्य सन्मान आणि अभ्यासात योग्य स्थान मिळवून देणे, ही समाजाची आणि व्यवस्थेची जबाबदारी आहे.

एक नजर : कालपट

• १८२७ — सिंथिया फरार भारतात आल्या
• १८४८ — महात्मा ज्योतिराव फुले यांची फरारबाईंच्या मुलींच्या शाळेला भेट (ऐतिहासिक संदर्भानुसार)
• २५ जानेवारी १८६२ — अहमदनगर येथे निधन
• अलीकडे — चार-पाच वर्षांच्या शोधानंतर सेंट सेवियर्स कब्रस्तानात कबरीचा शोध