अबुल पाकीर जैनुलाब्दिन तथा ए. पी. जे अब्दुल कलाम (१५ ऑक्टोबर १९३१ - २७ जुलै २०१५) हे एक भारतीय एरोस्पेस शास्त्रज्ञ होते. तसेच त्यांनी २००२ ते २००७ या काळात भारताचे ११वे राष्ट्रपती म्हणून देखील काम केले होते. कलाम यांचे तामिळनाडूच्या रामेश्वरम हे जन्मस्थान, तेथेच त्यांनी भौतिकशास्त्र आणि एरोस्पेस अभियांत्रिकीचा अभ्यास केला. त्यांनी पुढील चार दशके शास्त्रज्ञ, विज्ञान प्रशासक म्हणून, प्रामुख्याने संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) आणि भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) येथे काम केले.

     भारताच्या नागरी अंतराळ कार्यक्रमात व लक्षणीय क्षेपणास्त्र विकासात त्यांचा खूप मोठा सहभाग होता. बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र व प्रक्षेपण वाहन तंत्रज्ञानाच्या विकास कार्यामुळे ते भारताचे मिसाइल मॅन म्हणून ओळखले जाऊ लागले. १९६० मध्ये मद्रास इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीमधून पदवी घेतल्यानंतर कलाम हे संरक्षण संशोधन व विकास सेवा (DRDS) चे सदस्य बनले. त्यानंतर संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेच्या (प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो, भारत सरकारद्वारे) एरोनॉटिकल डेव्हलपमेंट एस्टॅब्लिशमेंटमध्ये शास्त्रज्ञ म्हणून सामील झाले. त्यांनी एक लहान हॉवरक्राफ्ट डिझाईन करून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली, परंतु डीआरडीओ मध्ये नोकरीच्या निवडीबद्दल त्यांना खात्री पटली नाही.

     १९६९ मध्ये कलाम यांची भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) मध्ये बदली करण्यात आली जिथे ते भारताचे पहिले उपग्रह प्रक्षेपण वाहन (SLV-III) चे प्रकल्प संचालक होते, ज्याने जुलै १९८० मध्ये रोहिणी उपग्रह पृथ्वीच्या जवळच्या कक्षेत यशस्वीरित्या तैनात केला होता; कलाम यांनी पहिल्यांदा १९६५ मध्ये डी आरडीओ येथे स्वतंत्रपणे विस्तारित रॉकेट प्रकल्पावर काम सुरू केले. १९६९ मध्ये कलाम यांना सरकारची मान्यता मिळाली व त्यांनी अधिक अभियंते समाविष्ट करण्यासाठी कार्यक्रमाचा विस्तार केला.

     १९६३ ते १९६४ मध्ये कलामांनी नासाच्या व्हर्जिनियामधील हॅम्प्टन येथील लँगली संशोधन केंद्र, ग्रीनबेल्ट, मेरीलँडमधील गोडार्ड स्पेस फ्लाइट सेंटर व वॉलॉप्स फ्लाइट सुविधा या केंद्रांना भेटी दिल्या. १९७० आणि १९९० च्या दरम्यान कलाम यांनी पोलर सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल (PSLV) आणि SLV-III प्रकल्प विकसित करण्याचा प्रयत्न केला, जे दोन्ही यशस्वी ठरले. कलाम यांना राजा रामण्णा यांनी टीबीआर प्रतिनिधी एलचे म्हणून स्माइलिंग बुद्धा या देशातील अणुचाचणीचे साक्षीदार होण्यासाठी आमंत्रित केले होते.

     इसरोचे तत्कालीन प्रमुख जी माधवन यांच्यासोबत १९७० च्या दशकात कलाम यांनी प्रोजेक्ट डेव्हिल व प्रोजेक्ट व्हॅलिअंट या दोन प्रकल्पांचे दिग्दर्शन केले, ज्यात यशस्वी डडत प्रोग्रामच्या तंत्रज्ञानातून बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे विकसित करण्याचा प्रयत्न केला. केंद्रीय मंत्रिमंडळाची नापसंती असूनही, पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी कलाम यांच्या संचालक पदाखाली त्यांच्या विवेकाधिकारांद्वारे या एरोस्पेस प्रकल्पांसाठी गुप्त निधी दिला. कलाम यांनी केंद्रीय मंत्रिमंडळाला या वर्गीकृत एरोस्पेस प्रकल्पांचे खरे स्वरूप लपविण्यास पटवून देण्याची अविभाज्य भूमिका बजावली. त्यांच्या संशोधन आणि शैक्षणिक नेतृत्वामुळे त्यांना १९८० च्या दशकात मोठी प्रतिष्ठा मिळाली, ज्यामुळे केंद्र सरकारने त्यांच्या संचालकपदा खाली प्रगत क्षेपणास्त्र कार्यक्रम सुरू केला. 

     डॉ कलाम व संरक्षण मंत्र्यांचे धातुशास्त्रज्ञ, वैज्ञानिक सल्लागार डॉ. व्ही. एस. अरुणाचलम यांनी तत्कालीन संरक्षण मंत्री आर. वेंकटरामन यांना गाईडेड मिसाईल डेव्हलपमेंट प्रोग्राम (IGMDP) नावाच्या मिशनसाठी ३.८८ अब्ज वाटप करण्यासाठी मंत्रिमंडळाची मंजूरी मिळवून कलाम यांना मुख्य कार्यकारी म्हणून नियुक्ती केले. कलाम यांनी मिशन अंतर्गत अनेक क्षेपणास्त्रे विकसित करण्यात प्रमुख भूमिका बजावली, ज्यात अग्नी, एक मध्यवर्ती श्रेणीचे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र व पृथ्वी पृष्ठभागा वरून पृष्ठभागावर मारा करणारे सामरिक क्षेपणास्त्र यांचा समावेश होतो. डॉ कलाम यांनी जुलै १९९२ ते डिसेंबर १९९९ या कालावधीत पंतप्रधानांचे मुख्य वैज्ञानिक सल्लागार व संरक्षण संशोधन व विकास संस्थेचे सचिव म्हणून काम केले. पोखरण अणुचाचण्याच्या काळात त्यांनी सखोल राजकीय व तांत्रिक भूमिका बजावली. कलाम यांनी प्रकल्प समन्वयक म्हणून काम केले. कलाम यांच्या मीडिया कव्हरेजमुळे ते देशातील सर्वात प्रसिद्ध अणुशास्त्रज्ञ बनले.

     डॉ कलाम यांची २००२मध्ये सत्ताधारी भारतीय जनतापक्ष व विरोधी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस या दोन्ही पक्षांच्या पाठिंब्याने भारताचे ११ वे राष्ट्रपती म्हणून निवड झाली. त्यांना पीपल्स प्रेसिडेंट जनतेचे राष्ट्रपती म्हणून व्यापकपणे संबोधले जाते. 

     राष्ट्रपती डॉ ए. पी. जे. अब्दुल कलाम ६ जुलै २००५ रोजी तामिळनाडूतील कोईम्बतूरजवळील एट्टीमडाई येथे संयुक्त इस्रो- अमिर्था व्हिलेज रिसोर्स सेंटर (VRC) या प्रकल्पाच्या शुभारंभ केला. राष्ट्रपतीपदावरून निवृत्त झाल्यावर डॉ कलाम हे शिक्षण, लेखन व सार्वजनिक सेवेच्या नागरी जीवनात परतले. भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान भारतरत्नसह अनेक प्रतिष्ठित पुरस्काराने ते सन्मानित झाले. इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट शिलाँग येथे व्याख्यान देत असताना कलाम कोसळले आणि २७ जुलै २०१५ रोजी हृदयविकाराच्या झटक्याने वयाच्या ८३व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. अंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय स्तरावरील मान्यवरांसह हजारो लोक त्यांच्या मुळगावी गावी रामेश्वरम येथे अंत्यसंस्कार समारंभास उपस्थित होते, तिथे त्यांना शासकीय सन्मानाने दफन करण्यात आले. या महान शास्त्रज्ञ महाशक्ती शाली भारताचे राष्ट्रपती डॉ ए पी जे अब्दुल कलाम यांना आज त्यांच्या जयंती निमित्त विनम्र अभिवादन.....

लेखक - डॉ राजेंद्र मुरलीधर सानप, 

संचालक महाराष्ट्र राज्य ग्रंथालय संघ इंद्रप्रस्थ कॉलनी नगर रोड बीड मो.नं. ९४२००१९५९७